كه از سفيران ايران در دربارهاى روسيه و آلمان و ايتاليا و اسپانى شد ، نشان داد كه دولت ايران در سياست بين المللى آن زمان ، داراى چنان اهميت و قدرتى است كه كشورهاى بزرگ اروپايى در برابر دشمن مشترك خود ، سلطان عثمانى ، به دوستى و همدستيش نياز فراوان دارند . » « 339 » آنتونى شرلى پس از چندى ، از طرف پادشاه اسپانيا به سمت فرماندهى نيروى دريايى آن كشور در درياى مديترانه منصوب شد تا با نيروى دريايى هلند و عثمانى به جنگ برخيزد . آنتونى شرلى اين سمت جديد خود را به شاه عباس اعلام نمود . انگليسيها و هلنديها در آبهاى خليج « اگرچه پرتغاليها در مدت يك قرن استيلاى خود بر جزاير و سواحل خليج‌فارس ، مكرر با شورش مردم هرمز و رؤساى ايرانى و شيوخ عرب و در دورهء اخير با قواى بحرى دولت عثمانى مواجه شدند و پاره‌اى اوقات پيش‌آمد اوضاع و احوال نيز برايشان سخت بود ، ليكن از حدود اوايل قرن 17 ميلادى ( نيمهء اول قرن 11 هجرى ) كه مقارن سلطنت شاه عباس بزرگ و دورهء منتها عظمت و اعتبار دولت صفوى در ايران بود ، براى ايشان دشمنان خطرناكى در سواحل و آبهاى خليج پيدا شد كه از جهت قدرت و وسايل كار ، به مراتب ، از دشمنان سابق قويتر بودند . بخصوص در دورهء شصت‌ساله‌اى كه پرتغال تحت تبعيت اسپانيا رفته بود ، اهميت و شوكت آن در شرق كاملا رو به انحطاط گذاشته و بيرحمى و طماعى و ستم‌پيشگى عمال پرتغالى نيز پيمانهء صبر مردم را لبريز كرده بود . اين رقباى جديد از طرفى دولت مقتدر صفوى بود در ايران ، و از طرفى ديگر انگليسيها و هلنديها بودند كه مىخواستند جانشين پرتغال و اسپانيا شوند . انگليسيها از اواسط قرن 16 ميلادى براى تجارت با شرق و غرب ، از سرمايه‌داران و تجار و صاحبان كشتيهاى تجارتى ، شركتهاى بزرگى در مملكت خود درست كرده بودند ؛ از جمله شركت مسكوى در عهد شاه - طهماسب اول سه سفارت به ايران فرستاد و امتيازاتى براى خود تحصيل كرد . پس از آنكه در سال 996 هجرى پيروزى نهايى نصيب انگليسيها شد و سيادت بحرى از دست اسپانى و پرتغال خارج گرديد ، سرمايه‌داران و تجار انگليسى بر آن شدند كه از طريق دريا با ايران و هندوستان به تجارت ادامه دهند و بالاخره در سال 1600 ميلادى شركت هند شرقى تأسيس شد و به اين فكر صورت عمل بخشيد و هلنديها نيز كه از سالها پيش با فيليپ دوم ، پادشاه اسپانيا براى تحصيل استقلال دست‌وپنجه نرم مىكردند ، كم‌كم موفق شدند شركت هند شرقى هلند را براى تجارت با هندوستان و ايران و ديگر مناطق تشكيل دهند . به اين ترتيب ، دو دولت تازه‌نفس انگلستان و هلند متفقا بنيان قدرت ديرين اسپانيا و پرتغال را درهم ريختند و غالب دار التجاره‌ها و متصرفات پرتغال را در اقيانوس هند و كبير به حيطهء نفوذ خود افزودند . در اين ايام ، دولت صفويه ، از بركت حسن سياست شاه عباس ، نفوذ فراوان كسب كرده بود ؛ به همين مناسبت ، مردم جزاير و بنادر خليج فارس ، كه از ديرباز كينهء اجانب را در دل داشتند ، سر به طغيان برداشتند ، مردم بحرين در يك بلواى عمومى بر عمال پرتغال شوريدند

--> ( 339 ) . همان ، ص 65 - 156 ( به اختصار ) .